كات

سه ر دا نه كا ن

30‏/07‏/2011



بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله وكفى والصلاة والسلام على نبيه المصطفى واله المستكملين الشرفا.
پاشان:
ئەهلى ئیسلام لەسێبەرى ئەم دینەدا ژیانێكى خۆش و بەڕێز بەڕێ ئەكەن،لەماوەیدا شیرینى ئیمان ئەبینن،وەئاسوودەیى یەقین و دڵنیایى، وەهاوەڵێتى گوێ ڕایەڵێتى، وچێژى پەرستش،وەفێر كردنەكانى ئەم دینەئەوەستێت دژى خراپى لادان و ئارەزووى لادەران وەك قەڵایەكى پتەو،مرۆڤ ئەپارێزێ لەنزمى یەكانى،و بەرگرى لێ ئەكات لەئارەزووەكانى،وە غەم و خەفەتى نایەڵێ، جاچ دەوڵەمەندە كەسێ كەدۆستایەتى ببێ لەگەڵ دینى خوا ئەگەرچی فەقیریش بێ،وەچ فەقیرە ئەو كەسەى كەدژایەتى دینى خوابكات ئەگەر چی دەوڵەمەندیش بێ.
وەبەڕاستى یەكێ لەوانەى كەموسوڵمانى بەغیرەت لەسەر دینەكەى دڵتەنگ ئەكات،ئەوەیە هەندێ لەموسوڵمانان بچن بەدواى كامەرانى و بەختیارى بگەڕێن لەجگە لەئیسلام،لەجگە لەئیسلام بەدواى خۆشیدا ئەگەڕێن،لەجێگاى دەرمان و چارەسەر ژەهر دادەنێن،چونكە بۆ چارەسەرو شیفا ئەگەڕێن لەئارەزووو شەهەواتیان،لەوانەش سەرقاڵ بوون وگرنگى دانى زۆرى خەڵكى ئەمڕۆیە بەئامێرەكانى مۆسیقاو گۆرانى، هەتا بووەتە بنێشتى سەرزمان و وڕینەى پێ دەكەن.هۆكار گەلێكى بێ بنەماو بنچینە دەهێننەوە كەگۆرانى حەڵاڵ ئەكات بۆیان هیچ بەڵگەیەكى ڕاستى لەسەر نیە،كۆمەڵى خەڵك هەڵدەستن بە برەو پێدانى كەتووشى بەڵاى ئارەزووو گوێگرتن لەگۆرانى بوون.وەهەروەك هەندێكیان برەوبەمۆسیقا ئەدەن بەوەى كەهەست و دڵ نەرم ئەكات،وەسۆز گەشە پێ ئەدات. ئەمەش ڕاست نیە،چونكە ورووژێنەرى ئارەزووە.ئەگەر وابێ كەدەیڵێن ئەبوایە دڵى مۆسیقا ژەنەكان نەرم بوایە و ڕەوشتیان جوان بوایە، وەزۆربەیان كەئەیان ناسین ئەزانین كەلایان داوەو ڕەوشتیان خراپە.
بەندەكانى خوا:هەركەسێ گومانى لەحەرامێتى مۆسیقا هەیە بائەو گومانە بەیەقین و دڵنیایی لابات. بەقسەو ووتەى پەروەردگارى جیهانیان و پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم لەحەرامكردنى و ڕوون كردنەوەى.جادەقەكان زۆرن لەقورئان و سوونەت بەڵگە بن لەسەر حەرامێتى گۆرانى وسزاش هەیە بۆ ئەوانەى كەحەلاَڵى ئەكەن یان سوورن لەسەرى،جابڕواداریەك بەڵگەى بەسە لەقورئان وسوننەتى پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم. چ جاى ئەگەر بەڵگەكان زۆربوون لەسەری.وەخواى گەورە لەقورئاندا ئەفەرمێ:[وماكان لمؤمن ولا مؤمنة اذا قضى الله ورسوله أمراً أن يكون لهم الخيرة من أمرهم وَمَن يَعصِ اللهَ ورَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاَمبينا] الاحزاب:36.واتە:وەبۆ هیچ پیاوو ژنێكى باوەڕدار نیە كاتێ خواو پێغەمبەرەكەى صلى الله عليه وسلم لەكارێكدا حوكمیان كرد،بۆئەوانیش ئیختیارو هەڵبژاردنێك هەبێ (لەبەرامبەر فەرمانى خوا)وەهەركەسێ نافەرمانى خواو پێغەمبەرەكەى صلى الله عليه وسلم بكات بەڕاستى لاڕێ بووە،لاڕێیەكى ئاشكرا.(تەفسیرى قورئانى پیرۆز بەكورتى و بەكوردى محمد صالح ابراهیمى)
وەبەبەرچاو گرتنى ترسناكى گۆرانى.وەئەوەى كەهۆیەكە لەهۆیەكانى فیتنەى نێوان خەڵك وتێكدانیان و بەتایبەتى گەنجان.حەزمكرد ئەم لێكۆڵینەوەیە كۆبكەمەوە كەهەڵوێستى قورئان و سوننەتى پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ڕوون ئەكاتەوە لەگەڵ هەڵوێستى زانایانى ئەهلى عیلم سەبارەت بەگۆرانى و مۆسیقا.
وەئەم بابەتە هەوڵدانێكە مەبەستم پێی خزمەت كردنى دینى خواى گەورەیە،وەسوودى موسوڵمانان،داوائەكەم لەخواى گەورە كەبیكاتە مایەى سوود بۆ خەڵكى و ئەم كردەوەیەش تەنها لەبەرخاترى خۆى بێ.هەرئەومان بەسەوەباشترین كەسێكە كەلێپرسراومان بێ.
[بەڵگەكانى حەرامكردن لەقورئانى پیرۆز]
1) خواى گەورە ئەفەرمێت:: [وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشتَري لَهْوَالحَديثِ ليُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيرِ عِلمٍ وَيَتَّخِذَها هُزُواً أولئِك لَهُم عَذابٌ اَليم] سورة لقمان:6.
واتە:وەهەندێ كەس هەن لەخەڵكى كڕیارى قسەى بێ هوودەو بێ كەڵكن تابەنەزانى خەڵك لەڕێگەى خوا لادەن وەقورئان بەگاڵتە دەگرن جابۆئەوانە سزاى سووك وخواركەر هەیە.(تەفسیرى قورئانى پیرۆز بەكورتى و بەكوردى محمدصالح ابراهیمى).
حەبرى ئومەت(ابن عباس)رضي الله عنه ئەفەرمێ:ئەوە گۆرانی یە،وەمجاهد(رحمه الله)ئەفەرمێ:تەپڵە.(تفسیر الطبري)وەحسن البصري (رحمه الله)ئەفەرمێ:ئەم ئایەتەلەسەر گۆرانى و شمشاڵ دابەزى.(تفسیر ابن كثير).ابن القیم(رحمه الله) ئەفەرمێ:بەسە لەتەفسیرى هاوەڵان و شوێن كەوتووان كە (لَهْوَالحَديثِ) گۆرانى بێ. چونكە ئەمە(صحيح)ە لە(ابن عباس وابن مسعود)وە (ابوالصهباء)ئەفەرمێ:پرسیارمكرد لە(ابن مسعود) دەربارەى ئەم ئایەتە"وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشتَري لَهْوَالحَديثِ....فەرمووى: بەوكەسەى كەكەسى تر شایەنى پەرستن نیە جگەلەوئەوەگۆرانى یە.- سێ جار دووبارەى كردەوە -وەدووبارەبە(صحيح)ى لە ابن عمرەوه رضي الله عنە هاتووەكە: گۆرانى یه (اغاثة اللهفان لابن القيم).
وەهەروەها جابرو عكرمەو سعیدى كوڕى جبیر و مكحول و میمونى كوڕى مهران و عمروى كوڕى شعیب و على كوڕى مدینى و جگە لەوان لەتەفسیرى ئەم ئایەتە وائەفەرموون.
وە(واحدى) (رحمه الله) ئەفەرمێ:وەئەم ئایەتە لەسەر لەسەر ئەم تەفسیرە بەڵگەیە بۆ حەرامێتى گۆرانى (اغاثة اللهفان لابن القيم).
وە(حاكم) لە(المستدرك على الصحيحين)دا دەربارەى تەفسیرى صحابى ئەفەرمێ: ((بافێرخوازى زانست بزانێ كەتەفسیرى هاوەڵان كەوەحیان بینیوە.بەلاى هەردوو (بخاري ومسلم)ەوەفەرموودەیەكى (مسند)واتا سەنەدێكى نەپچڕاوى هەیە.
وەپێشەوا(ابن القیم) (رحمه الله) ئەفەرمێ:لەكتێبى(اغاثة‌ اللهفان)دا لەسەر قسەى حاكم:وەئەمە ئەگەر چى قسەى تیایە بەڵام هیچ گومانێكى تیانیە كەپێشترن بۆوەرگرتن لەجگەلەدواى خۆیان،جائەوان زاناترین كەسى ئوممەتن بەمەستى خوا لەقورئان،لەسەر ئەوان دابەزى وەئەوان یەكەم كەس بوون كەقسەیان لەگەڵ كرا لەم ئومەتە،وە تەفسیرەكەشیان بەزانستى و كردەوەیى لە پێغەمبەرەوە صلى الله عليه وسلم بینیوە،ئەوان عەرەب زمان وپاراو بوون لەڕاستیدا،كەس ناتوانێ لەتەفسیرەكەیان لابدات ئەگەر فەرموودەى ڕاست نەبێ بەرامبەر تەفسیرەكەیان بوەستێ.
2) خواى گەورە ئەفەرمێ: [وَاسْتَفْزِزْ مَن ِاستَطَعْتَ مِنهُم بِصَوتِكَ وَاَجلِبْ عَلَيهِم بِخَيلِكَ وَرَجِلَكَ وَشَارِكهُم فى الأموالِ والأولاد وَعِدهُم وَمَا يَعِدهُمُ الشَّيطانُ الاَّ غُرُوراً] سورة الأسراء:64.
واتە:ئەى شەیتان هەركەس لەوانە كەدەتوانى بەدەنگى خۆت دنەبدەو بەرگریان لێ بكە، بەلەشكرى سوارەو پیادەت بنێرە سەریان و لەماڵ و منداڵیاندا بەشدارى بكەوبەبەڵێن سەرگەرمیان بكە،بەڵام بەڵێنى شەیتان بێجگەلە دۆرو فریوو گزى نیە(اجلب:هاوارى توند-استفزز:دنەى بدە)..(تەفسیرى قورئانى پیرۆز بەكورتى و بەكوردى محمد صالح ابراهیمى).
لەتەفسیرى(جلالین)داهاتووە(واستفزز:استخف)واتە:ن زمى كەرەوە(صوتك:بەبانگ كردنت بۆ گۆرانى و ئاوازو هەموو بانگەوازێك بۆ سەرپێچى وەهەروەها ئەمەیە كە(ابن كثير وطبرى)لە(مجاهد)ەوە باسى ئەكەن.وقرطبي لەتەفسیرەكەیدا ئەفەرمێ:لەئایەتەكەدا هەیە كەبەڵگەبێت لەسەر حەرامێتى ئاوازو گۆرانى و شتى پڕو پووچ..وەئەوەى كەلەدەنگى شەیتاندایە یان كردەوەكەى وەئەوكەسەش كەبەباشى ئەزانێ واجبە خۆتى لێ دوور بگریت.
3)خواى گەورە ئەفەرمێ: [وَالَّذينَ لاَيَشهَدونَ الزُّورَوَاِذا مَرُّوا بِالَّغوِ مَرُّوا كِرامَاً سورة ] الفرقان:72
واتە:بەندەكانى خوا(چونكە پێشتر باسیان ئەكات) ئەوانەن كەبەدرۆ شایەدى نادەن و كاتێ كەبەسەر ناپەسەندێكا بڕۆن بەڕێك و پێكى لێ ى دوور دەكەونەوە..(تەفسیرى قورئانى پیرۆز بەكورتى و بەكوردى محمد صالح ابراهیمى).ابن كثير لەتەفسیرەكەیدا ئەوەى كەلە(محمدى بن الحنفية‌) ەوە هاتووە باسى ئەكا كەووتوویەتى:(زور) لێرەدا گۆرانیە،وەلە(قرطبي) و(طبير) یەوە هاتووە لە(مجاهد)ەوەلەسەر ووتەى خوا(وَالَّذينَ لاَيَشهَدونَ الزُّور..)كەفەرموویەتى:واتا: گۆرانى نابیستن وە لە(طبري) داهاتووە لەتەفسیرەكەیدا: لە(ابوجعفر)كە ئەفەرمێ:بنەڕەتى (زور)جوانكردنەوەى شتە،باسكردنێتى بەپێچەوانەى سیفەتەكەى،هەتا وابەخەیاڵى ئەو كەسە ببات كەئەیبیستێ یان ئەیبینێ، كەئەوە پێچەوانەى ئەوەیە كەتیایەتى،وەهاوەڵ بڕیاردانیش ئەگرێتەوە چونكە جوانە بەلایانەوە،هەتا واگومانیان بردكەحەقەو پێچەوانەكەى باتڵ و ناڕەوایە،وەگۆرانیش ئەگرێتەوە چونكە دووبارە دەنگەكە جوان ئەكاتەوە هەتا واى لێ ئەكات گوێگرەكەبەحەڵاڵى بزانێ(تفسیر الطبري).
وەدیسان (طبري)ئەفەرمێ لەتەفسیرەكەیدا:كاتێ بەلاى ناڕەوادا تێ پەڕ بن و جا یا بیستیان یان بینیان بەجوانى تێ ئەپەڕن،چونكە نایبیستن و گوێ ى بۆ هەڵناخەن (وەك گۆرانى).
[بەڵگەكانى حەرامكردن لەسونەتى پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم]
1) پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ئەفەرمێ:
ليكونن من أمتى أقوام يستحلون الحر والحرير والخمر والمعازف،ولينزلن أقوام ألى جنب علم، يروح عليهم بسارحة لهم،يأتيهم لحاجة،فيقولون:أرجع الينا غداً،فيبيتهم الله،ويضع العلم،ويمسح الآخرين قردةوخنازير الى يوم القيامة)رواه البخارى تعليقا برقم5590،ووصله الطبرانى والبيهقى،وراجع السلسلة الصحيحة للألبانى91.
واتە:بەڕاستى لەقیامەتتدا كۆمەڵێك پەیدائەبن لەئوممەتم،حەریرو زیناو عەرەق و ئامێرەكانى مۆسیقا لێدان حەڵاڵ ئەكەن،وەبەڕاستى كۆمەڵە خەڵكێك لەلاى شاخى بەرز نیشتەجێ ئەبن،وەڕانەكەیان ئێوارانێك بەلایاندا تێ پەڕ ئەبێت وەیەكێك دێ بۆ لایان بۆ پێویستى پێى ئەڵێن بەیانى وەرەوە بۆلامان،جاشەو خوا لەناویان ئەبات وەكێوەكە ئەڕوخێنى بەسەریاندا. وەخواى گەورە ڕوومەتى كۆمەڵیكى تریان ئەگۆڕێت بۆ ڕوومەتى مەیموون و بەراز هەتا ڕۆژى قیامەت.
وە بەدروستێتى (صحيح)ێتى ئەم فەرموودە گەورە زانایان دانیان پێناوە لەوانە:پێشەوا ابن حبان،اسماعیلی،ابن صلاح،ابن حجري عسقلاني،وەشێخى ئیسلام ابن تيمية‌،وە طحاوى،وەابن القیم،وصنعاني،وەجگە لەمانەش زۆرن.
وەپێشەوا ابن القیم (رحمه الله)ئەفەرمێ:وەهیچ كەس ڕەخنەى لەم فەرموودە نەگرتووە جگە لە ابن الحزم بۆ سەرخستنى مەزهەبەباتڵەكەى لە ڕەوایەتى ئامێرەكانى مۆسیقا،وە وادائەنێ كە (منقطع) چونكە (بخاري) (سند)ەكەى (متصل) نەكردووە- نە گەیاندوەپێی- وزاناى پایەبەرز (ابن الصلاح)(رحمه الله)ئەفەرمێ:لاناكرێتەوە بەلاى (ابن حزم)دالەڕەت دانەوەى ئەو فەرموودەیەوەهەڵەى لەمەدا كردووە لەچەند ڕوویەكەوە..وەفەرموودەكە (صحيح)ەو (سند) ەكەى زانراوە بەمەرجى (صحيح)بڕوانە كتێبى(غذاء الألباب فى شرح منظومة الآداب لأمام السفاريني).
وە بەڵگە لەفەرموودەكەدا هەیە لەسەر حەرامكردنى ئامێرەكانى لێدانى مۆسیقاو تەپڵ لەدووڕووەوە:
*یەكەمیان ووتەى"یستحلون"ئەمەڕاشكاوانەدەریئەبڕێ كەئەوانەى لەفەرموودەكە باسكراون لەوانەش مۆسیقا لەشەرعدا حەرامە وەئەو كەسانە حەلاَڵى ئەكەن.
*دووەم:مۆسیقا نزیك ئەو شتانە كراوەتەوە كەحەرامێتیان جێگیربووە كەزیناو عەرەق و حەریرە،جائەگەر مۆسیقا حەرام نەبوایە نزیك لەوانە باس نەئەكرا (سلسلة الأحاديث الصحيحة1/140-141بەدەستكاریەوە)
وەشێخى ئیسلام(ابن تيمية‌)(رحمه الله)ئەفەرمێ:ئەم فەرموودەیە بەڵگەیە لەسەر حەرامكردنى مۆسیقا،وەمۆسیقا ئامێرەكانى ئەگرێتەوە لەلاى ئەهلى زمانەوانیدا جا(معازف)ناوێكە بۆ هەموو ئامێرەكانى مۆسیقا(مجموع الفتاوى لابن تيمية).
2) وە(ترمذي) لە(سنن)ەكەیدا ئەیگێڕێتەوەلە جابرەوه رضي الله عنە:
(خرج رسول الله صلى الله عليه وسلم مع عبد الرحمن بن عوف الى النخيل،فاذا بأبنه ابراهيم يجود بنفسه،فوضعه فى حجره ففاضت عيناه،فقال عبدالرحمن:أتبكي وأنت تنهى عن البكاء؟قال:انى لم أنه عن البكاء،وانما نهيت عن صوتين أحمقين فاجرين:صوت عندنغمة لهو ولعب ومزامير الشيطان،وصوت عند مصيبة:خمش وجوه وشق جيوب ورنة.) قال الترمذى:هذا الحديث حسن وحسنه الألبانى فى صحيح الجامع5194
كەفەرموویەتى:پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم دەرچوو لەگەڵ عبدالرحمن ى كوڕى عوف بۆلاى (النخیل)چ ابراهیمى كوڕى گیان ئەدا، بردیەژوورەكەی، پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم چاوەكانى پڕبوون لەفرمێسك عبدالرحمن فەرمووى:ئەگریت و خۆتیش نەهى ئەكەى لەگریان؟فەرمووى:من نەهى ناكەم لەگریان، بەڵكو نەهى ئەكەم لەدوو دەنگى بێ عەقڵى خراپ:دەنگێك لەكاتى ئاوازى ناڕەواو یارى و ئاوازى شەیتان،وەدەنگێك لەكاتى موسیبەتدا:ڕووڕنین و قژ بڕین ڕوومەت كوتان.
3) وەپێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ئەفەرمێت:صوتان ملعونان،صوت مزمارعند نغمة،وصوت ويل عند مصيبة.أسناده حسن السلسلة الصحيحة427.
واتە:دوودەنگ نەفرەتیان لێ كراوە،دەنگی ئاوازى شمشاڵ(یان مۆسیقا)لەكاتى خۆشیدا،ودەنگى هاوار لەكاتى موسیبەت و بەڵادا.
4) وەلەپێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ەوە كەفەرموویەتى:ليكونن فى هذه الأمة خسف،وقذف،ومسخ،وذلك اذا شربت الخمور،واتخذوا القينات،وضربوا بالمعازف.صحيح بجموع طرقه:السلسلة الصحيحة2203
واتە:لەم ئوممەتەدا ڕۆچوون بەناخى زەوى و فڕێدان وسڕینەوەى ڕووخسار ڕووئەدات ئەمەش كاتێ ئەبێ كە عەرەق خورایەوەو،ئافرەتى گۆرانى بێژ پەیدابوو،ومۆسیقا لێ درا.
5) وەپێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ئەفەرمێت::ان الله حرم على أمتى الخمر،والميسر،والمزر، والكوبة، والقنين،وزادنى صلاة الوتر.صحيح.صحيح الجامع"غذاء الألباب"
واتە: خواى گەورە (عەرەق) و(قومار)و (ئاوى جۆ یان گەنم) و(تەپڵ یان تاوڵە) و(ئەو یاریەى كەڕوَمەكان قومارى پێ دەكەن)حەرام كردووەوەنوێژى وەترى لەسەرم زیادكرد..
6) وروى ابوداود فى سننه عن نافع أنه قال:سمع ابن عمر مزماراً،قال:فوضع على أذنيه، ونأى عن الطريق، وقال لى: يانافع هل تسمع شيئاً؟قال:فقلت:لاقال: فرفع أصبعيه من أذنيه، وقال: كنت مع النبي صلى الله عليه وسلم،فسمع هذا فصنع هذا.حديث صحيح،صحيح ابى داود(4116).
واتە: نافع ئەفەرمێ: ابن عمر دەنگى شمشاڵێكى بیست.پەنجەكانى خستە هەردوو گوێ یەوە و لاى دا لەڕێگەكەو فەرمووى: نافع هیچ ئەبیستى؟ ئەفەرمێ:ووتم: نەخێر. پاشان پەنجەكانى لەهەردوو گوێ یەوە لابرد و فەرمووى: لەگەڵ پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم بووم، شتێكى ئاواى بیست و ئاواى كرد.
وەپێشەوا قرطبي لەسەر ئەم فەرموودەیە ئەفەرمێ: زانایانمان ئەفەرموون: ئەگەر ئەمە كارى یان بێت لەئاست دەنگێك كە لەڕێكى و ناوەڕاست دەرنەچێ ئەى چیان ئەكرد بەگۆرانى ئەم زەمانەو دەستە وتاقمەكانیان" الجامع لأحكام القرآن للقرطبى".
[ووتەى پێشەوایانى ئەهلى عیلم]
پێشەوا عمرى كوڕى عبدالعزیز رضي الله عنه ئەفەرمێ: گۆرانى سەرەتاكەى لەشەیتانەوەیەو كۆتاییەكەى تووڕەبوونى خواى گەورەیه(غذاء الالباب)،وەكۆڕا (اجماع) نەقل كراوە لەسەر حەرامێتى گوێگرتن بۆ مۆسیقا و ئامێرەكانى لەكۆمەڵێ لەزانایان لەوانە: پێشەوا قرطبى و ابن الصلاح وابن رجب الحنبلي و.وەپێشەوا ابو العباس القرطبي ئەفەرمێت: گۆرانى قەدەغەیە بەبەڵگەى قورئان و سوننەت.وەهەروەها ئەفەرمێ:جائاوازى شمشاڵ و ژێ و تەپڵ جیاوازى نیە لەسەر حەرامێتى گوێگرتن لێ ى وەنەم بیستووە كەهیچ كەسێ لە(سلف)كەقسەى وەرگیرێ و زانایانى(خلف) یش كەئەمە حەڵاڵ بكات.جاچۆن حەرام نیە لەكاتێكا شیعارى عەرەق خۆر و فاسقەكانە و ورووژێنەرى ئارەزووەكانە؟ جاشتێ ئاوابێ گومانى تێدانیە كەحەرامەو خاوەنەكەى تاوانبارە(الزاجر عن اقتراف الكبائر لابن حجر الهيثمي). وه ابن الصلاح رحمه الله ئەفەرمێ:كۆڕاى زانایانى لەسەرە لەحەرامكردنى وەجێگیر نەبووە لەهیچ كەسێ لەوانەى كەگوێ بۆ قسەى ئەگیرێ لەكۆڕاى زانایان كەگۆرانى حەڵاڵ كردبێ.
قاسمى كوڕى محمد رحمه الله ئەفەرمێ:گۆرانى ناڕەوایە، ناڕەواش لەئاگردایە.
وە حسن ى بصري رحمه الله ئەفەرمێ:ئەگەر لە(وليمة‌=ئەو خواردنەى دروست ئەكرێ بۆ ژن گواستنەوەو بانگكردنى خەڵكى بۆى كەسوننەتى پێغەمبەرەصلى الله عليه وسلم گۆرانى ومۆسیقاى تیابوو،بانگ كراى ناتوانى بچیت بۆئەو دەعوەتە(الجامع للقیروانى)
النحاس رحمه الله ئەفەرمێ:قەدەغەیە بەبەڵگەى قورئان و سونەت.
الطري رحمه الله ئەفەرمێ:هەموو زانایانى شوێنە جیاوازەكان كۆڕان لەسەر (كراهة‌ تحریمى)ى گۆرانى و قەدەغەكردنى.
وەپێشەوا الڕوزاعی رحمه الله ئەفەرمێ:دروست نیە بچیت بۆ (وليمة‌) یەك كەتەپڵ ومۆسیقاى تیابێ.
ابن القیم رحمه الله لەڕوونكردنەوەى مەزهەبى ابو حنیفە دا رحمه الله ئەفەرمێ:بەڕاستى هاوە‌ڵانى ابو حنیفە بەئاشكرا گوێگرتن لەو شتانەى كەمرۆڤ بێ ئاگا ئەكەن وەك شمشاڵ و دەف و،هەتا لێدانى تەپڵیش حەرام ئەكەن،وەبەئاشكرا ئەڵێن:كەسەرپێچى خوایە،موسوڵمان فاسق ئەكات،شایەتى خاوەنەكەى وەرناگیرێ. وەلەوە زیادەڕۆتر ئەڵێن: گوێگرتن لەگۆرانى فاسقیەو و چێژ لێ وەرگرتنى كوفرە.وەفەرموودەیەك لەم بارەیەوە هاتووە(صحيح) نیە بەرز(رفع)بكرێتەوە بۆلاى پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم. ئەڵێن:وەلەسەریەتى كەهەوڵ بدات لەسەر ئەوەى كەگوێ ى بۆ نەگرێ كاتێ بەلایدا تێ پەڕێ یان دراوسێ ى بوو.(اغاثة اللهفان). وەئەگێڕنەوە لەپێشەوا ابو حنیفەەوە رحمه الله:كەگۆرانى لەوتاوانانە گەورەترە كەپێویستە بەخێرایى وازى لێ بهێنرێ،وە پێشەوا السفارینى لە كتێبى (غذاء الألباب فى شرح منظومة الآداب) دا قسە لەسەر مەزهەبى پێشەوا ابو حنیفە رحمه الله ئەكات و ئەفەرمێ: جا ابو حنیفە گۆرانى بە(مكروه) دائەنێ و لەتاوانەكانى ئەژمێرێ.وەهەروەها مەزهەبى ئەهلى كوفەش وەك(سفیان وحمادو ابراهیم والشعبی) وجگەلەوانیش جیاوازى نیە لەنێوانیاندا لەم بارەیەوە،وەهیچ جیاوازیەك نابینین لەنێوان ئەهلى بەێرە لەم بارەیەوە.
وە قاضي ابویوسف قوتابى پێشەوا ابو حنیفە،كاتێ پرسیارى لێ كرا دەربارەى پیاوێك كەگوێ ى لەئاوازێك ئەبێت لەیەكێك لەماڵەكاندا.ئەویش فەرمووى:بچۆ ژوورەوە بەبێ ئیزنیان چونكە ڕێگرى لەخراپە(منكر) فەرزە.
وەپێشەوا مالك رحمه الله ڕێگرى كردووە لەگۆرانى وگوێگرتن لێ ى.وەكاتێ پرسیارى لێ كرا دەربارەى گۆرانى و لێدانى مۆسیقا.فەرمووى:هیچ ژیرێك نیە كەبڵێ گۆرانى حەقە.ئەوانەى ئەم كارەئەكەن لاى ئێمە (فاسق)ن ولەڕێ لایان داوە.(تفسیر الطبري). وە(فاسق) شایەتى لێ وەرناگیرێ لەحوكمى ئیسلامدا، پیاوباشان نوێژى لەسەر ناكەن ئەگەر مرد. بەڵكو خەڵكى سادەو كەم زانست نوێژى لەسەر دەكەن.
ابن القیم رحمه الله لەڕوونكردنەوەى مەزهەبى شافیعیدا رحمه الله ئەفەرمێ: هاوەڵانى شافیعى بەئاشكرا ئەڵێن،ئەوانەى كەزانان بەمەزهەبەكەى: كەحەرامەو ڕەدى ئەوانەیان داوەتەوە كەئەوشتە بدەنە پاڵى بەحەڵاڵى وەكقاضى ابوالطيب الطبري و ابواسحاق و ابن الصباغ(اغاثة اللهفان)..وەپرسیار كرا لەشافیعى رحمه الله دەربارەى گۆرانى و مۆسیقا، فەرمووى: یەكەم كەس كەئەمەى داهێنا (زنادقە) بێ دینەكان بوون لەعێراق هەتا خەڵكى لەنوێژو زیكر دوور بخەنەوەو بێ ئاگایان بكەن(الزواجر فى اقتراف الكبائر).
ابن القیم رحمه الله لەڕوونكردنەوەى مەزهەبى پێشەوا احمد رحمه الله ئەفەرمێ:عبدالله كوڕى ئەفەرمێ: پرسیارم كرد لەباوكم دەربارەى گۆرانى،فەرمووى: گۆرانى دووڕوویى لەدڵا دروست ئەكا، سەرنجم ڕاناكێشێ،پاشان باسى ووتەكەى پێشەوا مالكى كرد:.ئەوانەى ئەم كارەئەكەن لاى ئێمە (فاسق)ن ولەڕێ لایان داوە.(اغاثة اللهفان).
وەپرسیار كرا لەپێشەوا احمد دەربارەى پیاوێك مردووە و كوڕێك و كەنیزەكێكى لێ بەجێ ماوە،كوڕەكە پێویستى بەفرۆشتنى كەنیزەكەكەبوو،پێشەوا احمد فەرمووى: ئەیفرۆشى لەسەر ئەوەى كە ساویلكەو ساددەیە نەك لەسەر ئەوەى گۆرانى بێژە، پێی ووترا: سێ هەزار دینار ئەكات، ڕەنگە بیفرۆشێ لەسەر ئەوەى ساویلكەو ساددەیە بیست هەزار دینار بكات. فەرمووى: نافرۆشرێ مەگەر لەسەر ئەوەى ساویلكەو ساددەیە.
ابن الجوزى رحمه الله ئەفەرمێ:وەئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەى كەگۆرانى ئاگادارى لێ كراوەتەوە،چونكە ئەگەر ئاگادارى لێ نەكرابێت جائز نەبوو ماڵى هەتیوەكە بەزایە بچێت.(الجامع لأحكام القرآن).وەدەقى پێشەوا احمد لەسەر ئەوەیە كەئامێرەكانى بێ ئاگاكردن بشكێنرێ وەك طنبور و جگە لەویش كاتێ بینى ئاشكرابوو هیچ نەدرابوو بەسەریدا، تواناى شكاندنى هەبوو(اغاثة اللهفان).
شێخى ئیسلام ابن تیمیە رحمه الله ئەفەرمێ: مەزهەبى هەر چوار پێشەواكە ئەوەیە كەئامێرەكانى بێ ئاگاكردن(لهو) هەموو حەرامە...وەهیچ كەسێ لەشوێنكەوتوانى پێشەوایان باسى ناكۆكى نەكردووە لەوبارەیەوە.(مجموع الفتاوى لابن التيمية)
وەدووبارە ئەفەرمێ: بزانە لەسەردەمى سێ سەدە چاكەكان(واتە هاوە‌ڵان و شوێنكەوتووان و شوێنكەوتووى شوێنكەوتووان)نەلەحیجازو نەلەشام و نەلەیەمەن و نەلەمصر و نەلەمغرب و نەلەعێراق و نەلەخراسان لەوكەسانەى كەئەهلى دین و چاكسازى وزوهدو و عیبادەتن كۆنەبوونەتەوە لەسەر شتێكى وەك گوێگرتن لەفیكەو چەپڵەلێدان نەبەدەف ونەبەناولەپ و نەبەداردان لەتەپڵى گەورە بەڵكو ئەمە دواى كۆتایى 100 ساڵى دووەمى دواى كۆچى سەرى هەڵدا. جاكاتێ پێشەوایان ئەمەیان بینى بەرهەڵستیان كرد.وەلەشوێنێكى تردا ئەفەرمێ:(معازف) ئامێرەكانى مۆسیقا:عەرەقى نەفسە،كارى گەورەتر ئەكات لەنەفسەكان وەك كارى پیاڵەیەك عەرەق..(مجموع الفتاوى لابن التيمية)
وەلەڕوونكردنەوەى حاڵى كەسێك كەخووى گرتووە بەگوێگرتن لەگۆرانى ئەفەرمێ: وەلەبەرئەمە هى واهەیەخووى پێوە ئەگرێ و چێژى لێ وەر ئەگرێ و گوێ نادات بەگوێگرتن لەقورئان و دڵخۆش نابێت پێی.وەئەوەى كەلەگوێگرتن لەبەیتەشیعرەكاندا ئەیبینێ لەگوێگرتن لەقورئاندا نایبینێ.بەڵكو ئەگەر قورئانیان بیست بەدڵێكى بێ ئاگا ئەیبیستن لەگەڵ زمانێكى خراپ وەكاتێ گوێیان لەچەپڵەو فیكە بوو دەنگیان كەم ئەكەنەوەو بێ دەنگ ئەبن و جووڵەیان نامێنێت و گوێ ى بۆ ئەگرن..(مجموع الفتاوى لابن التيمية)
وەشێخى ئەلبانى رحمه الله ئەفەرمێ:هەرچوار مەزهەبەكە هاودەنگن لەسەر حەرامكردنى ئامێرەكانى لێدانى مۆسیقا هەمووى السلسلة الصحيحة1/145.
ابن القیم رحمه الله ئەفەرمێ:بزانەبەڕاستى تۆ كەسێك نابینى گرنگى بدات بەگۆرانى و ئامێرەكانى مۆسیقا ئیلا گومڕایى و لادانى تیایە لەسەر ڕێگەى هیدایەت بەزانست و كردەوەوە،وەپشت هەڵ ئەكات لەبیستنى قورئان بۆ بیستنى گۆرانى. وەدەربارەى گۆرانى ئەفەرمێ:بەڕاستى نوشتەو ڕوقیەى زینایە و هاوەڵ بڕیاردانى شەیتان وعەرەقى عەقڵەكانە وەزیاتر لەهەموو قسەناڕەواكان خەڵك لائەدات لەقورئان بەهۆى زۆر مەیلى نەفسەكان بۆلاى و حەزكردن لێى.وەئەفەرمێ:
حــــب القــــرآن وحب ألحان الغنا فــى القلــب عبد ليس يجتمعـان
والله ماســـــلم الــذى هــو دأبه أبــــداً من الأشــراك بالـــرحمان
واذا تعـــلق بالســماع أصـــاره عــــبداً لــــكل فـــلانة وفـلان
واتە:
كۆنابنەوە لەدڵێك ئەبێ چاكى بزانى
خۆشەویستى قورئان وخۆشەویستى گۆرانى
بەوخوا سەلامەت نابێ ئەو ەى پیشەى ئەمەیە
لەهاوەڵ بڕیاردانى بۆ خوداى میهرەبانى
ئەگەر بەستراوەبە گوێگرتن ئەیكاتە بەندە
بۆ خەڵكانى بێ قیمەت لەفسیارو فلاَنى
وەبەمە بۆمان ڕوون بویەوەلەووتەى پێشەوایانى زانست كەدانیان ناوە بەحەرامێتى گۆرانى مۆسیقا و بەرهەڵستیان لێ كردووە.
ئەوەى لەم حوكمە دەرئەكرێ:
وەلەوحوكمانەى سەرەوەدا (دەف) بەبێ ئەڵقە جیائەكرێتەوە.ئەویش لەجەژنەكان و ژن گواستنەوە بەكار بهێنرێ لەلایەن ئافرەتانەوە چونكە بەڵگەى (صحيح) لەسەرە.
شێخى ئیسلام رحمه الله ئەفەرمێ:بەڵام پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم ڕێ ى داوە لەجۆرە خۆشیەك لەژن گواستنەوەو هاوشێوەى هەروەك ڕێ ى داوە بەئافرەت كەدەف لێبدات لەژن گواستنەوە و خۆشیەكاندا بەڵام پیاوان لەسەردەمى پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم داكەسیان دەفیان لێ نەداوە و چەپڵەشیان لێ نەداوەبەڵكو بە(صحيح) ى(ثابت) بووە كەفەرموویەتى: چەپڵە لێدان بۆ ئافرەتان و، سبحان الله ش بۆ پیاوان،وەنەفرەتى كردووە لەو ئافرەتانەى خۆیان ئەچوێنن بەپیاوان و لەوپیاوانەى خۆیان ئەچوێنن بەئافرەتان.(المجموع الفتاوى).
وەدووبارە لەفەرموودەكەى عائشة رضى الله عنها كەفەرموویەتى:
دخل علىّ ابوبكر وعندي جاريتان من جوارى الأنصار فى يوم بعاث قالت: وليستا بمغنيتين فقال: ابوبكر أبمزامير الشيطان فى بيت رسول الله صلى الله عليه وسلم وذلك فى يوم عيد الفطر فقال النبي صلى الله عليه وسلم: ياأبابكر ان لكل قوم عيداوهذا عيدنا.(صحيح:صحيح ابن ماجه)1540.
واتە: ئەبوبەكر هاتە ژوورەوە بۆ لام ودوو كەنیزەكم لابوون لەكەنیزەكە ئەنساریەكان،گۆرانیان بەبالاَى ئەو شەڕەدا دەووت كەئەنساریەكان لەڕۆژى(بعاث) بردیانەوە. وەگۆرانى بێژیش نەبوون،جا ئەبوبەكررضي الله عنه فەرمووى: ئایا ئاوازى شەیتان دەرئەبڕن لەماڵى پێغەمبەرى خوا صلى الله عليه وسلم ئەمەش لەڕۆژى جەژندابوو.جاپێغەمبەر صلى الله عليه وسلم فەرمووى: ئەى ئەبوبەكر هەموو گەلێك جەژنێكى هەیەو ئەمەش جەژنى ئێمەیە.
[رِەت دانەوەى ئەو كەسانەى كەفەرموودەكەى (دووكەنیزەكەكە) ئەكەنە بەڵگە بۆ حەڵاڵێتى ئامێرەكانى مۆسیقا(معازف)]
ابن القیم رحمه الله ئەفەرمێ:وەلەمەش سەیرتر بەڵگە هێنانەوەتانە بۆ حە‌ڵاڵێتى گوێگرتنى تێكەڵ كەباسمانكرد.بەگۆرانى دووكچى بچووك كەنەگەیشتوونەتە تەمەنى باڵغ بوون،لەلاى ئافرەتێكى منداڵ لەڕۆژى جەژن و خۆشى بەبەیتگەلێك لەبەیتەكانى عەرەب لەوەسف كردنى ئازایەتى و شەڕو ڕەوشتى جوان و چاك،ئەم لەكوێ و ئەو لەكوێ؟!.وەسەیر لەوەدایە ئەم فەرموودەیە لەگەورەترین بەڵگەیە لەسەریان چونكە گەورەترین ڕاستگۆ رضي الله عنه ابوبكر ئەمەى ناوناوە ئاوازێك لەئاوازەكانى شەیتان وەپێغەمبەرصلى الله عليه وسلم دانى ناوە بەم ناونانە،وەڕێگەى داوە بۆ دوو كەنیزەكى بچووكى تەكلیفى شەرعى لەسەر نەبوو بەشعرێك كەشتێكى خراپى تێدانیە و گوێ گرتن لێیشى خراپ نیە.جائایا ئەوە بەڵگەیە لەسەرئەوەى ئەیكەن و ئەیزانن لەگوێگرتن لەو شتانەى كەشاراوەنیە؟
جا سبحان الله چۆن عەقڵ و تێگەیشتنەكان گومڕابوون(مدارج السالكین).
وەابن الجوزى رحمه الله ئەفەرمێ:وەعائشە لەوكاتەدا بچووك بووە، وەنەقڵ نەكراوە پێش باڵغ بوونى و علم وەرگرتنى ئیللا زەمى گۆرانى كردووە، چونكەبەڕاستى كوڕى براكەى قاسمى كوڕى محمد زەمى گۆرانى ئەكرد و ڕێگرى ئەكر لەگوێگرتن لێ ى و لەكاتێكدا علمى لەعائشە وەرگرتبوو(تلبیس ابلیس).
ابن حزم و ڕەوایەتى گۆرانى
بەڵام ئەوەى كەئەمانەوێ ئاگادارى لەسەر بدەین كەخەڵك ئەگەر بینیان كەابن حزم و جگە لەویش لەزانایان بەحه ڵاڵى ئەزانن،ئەوە لەخەیاڵیان لائەچێ لەسەر ئەو گۆرانیانەى ئەمڕۆ كەهەیە لەكەناڵ و ئیزگەكان و لەسەرشانۆو فندقەكان. وەئەمەش هەڵەیەكى گەورەیە،چونكە نموونەى گۆرانى موسوڵمان نایڵێ، چ جاى زانایەكى وەك پێشەوا ى گەورە ابن حزم. جازانایان هاودەنگن لەسەرحەرامێتى هەموو گۆرانیەك كەخراپەو تاوان و هاندانى بۆ خراپە تیابێ.
وەئێمە حاڵى گۆرانى ئەمڕۆ ئەزانین و ئەوشتە حەرامە (قطع)یانەى كەتیایدا ڕوو ئەدات وەخۆدەرخستن و تێكەڵى و بانگ كردنى ئافرەتى ڕووت بۆ زیناو خراپەكارى و عەرق خواردنەوە، كەگۆرانیبێژێكى ڕووت یا نیمچە ڕووت ئەوەستێ بەرامبەر چاوەپیس و دڵە نەخۆشەكان بۆ باسكردنى ووشەى خۆشەویستى ودڵدارى. وەهەموویان لەسەر ڕێ لائەدەن لەپیاوو ژن ومۆسیقا لێ ئەدەن لەسەر پێچى خواو تووڕەیى ئەو.
وەبۆیە ئەڵێین:ئەوكەسەى لەناوى خەڵكدا بلاَوى ئەكاتەوە كەابن حزم گۆرانى بەڕەوا ئەزانێ، ئەبێ بزانێ كەقسەكەى لەكوێ كۆتایى دێت و بۆ كوێ ئەڕوا؟ئەگەر بەڕەهایى باسى كرد بەبێ مەرج دانان و(ضوابط)، جابالەخوا بترسێ و بزانێ بۆ كوێ قسەكەى كۆتایى دێت وەباووردبێتەوە لەو واقیعەى كەتیایدا ئەژى.
پاشان بزانە كەبوونى ابن حزم و جگە لەویش كەبەڕەواى بزانێ لەكاتێكا فەرموودەى (صحيح) لەپێغەمبەرەوە صلى الله عليه وسلم هاتبێ حەرامى بكات هیچ سوودێكت پێ ناگەیەنێ.
سلیمانى تمیمى رحمه الله ئەفەرمێ:ئەگەر ڕێگە پێدانى هەموو زانایەك وەخزانى هەموو زانایەك وەرگرى، هەموو خراپەیەكت تیادا كۆبووەتەوە.
وەبەڕاستى خواى گەورە ئەفەرمێ: [وَمَاآتاكُمُ الرَّسولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهاكُم عَنهُ فَانتَهوا] الحشر:7.
وەهەروەها: [فَلْيَحذَرِالَّذينَ يُخَالفونَ عَن أمرِهِ أن تُصيبَهُم فِتنَةٌ أو يُصيبَهُمْ عَذابٌ اّليم] النور:63
وە چەن جوانە! ئەو شعرەى كەئەڵێ:

العلم قال الله قال رسول الله ان صح
والاجمـــــــاع فاجهـــد فيـــــــه
وحذار من نصب الخلاف جهــــالة
بين الــرســـول وبين رأى فقيــــــه
واتە:
زانست ئەوەیە كەخواو پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم ئەگەر صحيح بێ بفەرموون لەگەڵ كۆڕا جاهەوڵى تیابدە. وەوریابە لەدروستكردنى جیاوازى لەنێوان پێغەمبەرو ڕەئى شەرعزانێك.
وەحوكمى سروود(نشید)ى ئیسلامى كەخا ڵى بێ لەمۆسیقا بەم شێوەیەى لاى خوارەوەیە:-
دروست(صحيح)ە كەپێغەمبەرصلى الله عليه وسلم و هاوەڵە بەڕێزەكان رضي الله عنهم شیعریان بیستووەو سروودیان ووتوەو داوایان كردووە لەجگە لەخۆیان كەبۆیان بڵێن،لەسەفەرو ئامادەییدا،لەكۆڕەكانیاندا،بەدەنگى تاكەكەس هەروەك شیعرەكانى حسانى كوڕى ثابتc و عامر رضي الله عنه. وەبەكۆرس واتە: كۆمەڵێ پێكەوە وەك لەفەرموودەكەى انس رضي الله عنه هەیە لەچیرۆكى هەڵكەندنى خەندەق لەشەڕى خەندەقدا كەفەرمووى:فلما رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم ما بنا من نصب والجوع قال: اللهم لاعيش الا عيش الآخرة فاغفرللانصار والمهاجرة،فقالوا مجيبين له:نحن الذين بايعوا محمدا على الجهاد مابقينا أبداَ.رواه البخارى3/1043
واتە:كاتێ پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم بینیمانى بەو هیلاكى و برسێتیەوە فەرمووى: خوایە هیچ ژیانێك نیە جگە لەژیانى دواڕۆژ،جا لەپشتیوانان و كۆچ كردووەكان خۆش ببە.ئەوانیش وەڵامیان دایەوە:ئێمەین پەیمانمان داوەبەمحمد لەسەر تێكۆشان لەپێناوى خوا هەتا ماوین.
وەلەدانیشتنەكاندا:

أخرج ابن ابى شيبة بسند حسن عن ابى سلمة بن عبدالرحمن قال:(لم يكن أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم منحرفين ولا متماوتين، كانوا يتناشدون الأشعار فى مجالسهم، كورانى موسيقالهرون أمر جاهليتهم،فاذا أريد أحدهم عن شيء من دينه دارت حماليق عينه.(مصنف ابن ابى شيبة8/711)
جائەم بەڵگانە بەڵگەن لەسەرئەوەى (نشید) سروودجائزە،جائیتر بەدەنگى تاك یان بەكۆرس و جماعى.وە(نشید) لەزمانى عەرەبیدا واتە: دەنگ بەرز كردنەوە بەشعرەوە لەگەڵ جوانكردنەوەو نەرمكردنەوەى(القاموس المحيط)، وەچەند شتێك هەیە ئەبێت ئاگادارى لێ بكرێت لەكاتى سروود ووتندا كەئەهلى عیلم بۆیان داناوین ئەویش: بەكار نەهێنانى ئامێرەكانى مۆسیقا یە لەسرووددا،زۆر نەووتنى و نەكردنى بەویردى زوبان، وەكاتى پێ بەفیڕۆ نەدرێت و واجبەكانى پێ نەچوێنێ لەگەڵ فەرزەكان، بەدەنگى ئافرەت نەبێ،وەقسەى خراپەى تیانەبێ،وەلەئاوازى فاسق و خراپەكاران نەچێت،وەكاریگەرى دەنگى تیانەبێ كەوەك مۆسیقاى لێ بكات، وەئەبێ ئاوازێكى واى نەبێت كەتەپڵى بۆ لێ بدرێ و فیتنە دروست بكات وەك ئەوانەى كەگۆرانى ئەبیستن.
وەلەكۆتاییدا.
ابن القیم رحمه الله ئەفەرمێ:بزانە گۆرانى تایبەتمەندى گەلێكى هەیە كاریگەرى هەیە لەسەر بۆ یەكردنى دڵ بەدووڕوویى(نفاق)، وە سەوزبوونى لەدڵ وەك سەوزبوونى تۆوە بەئاو.
جالەتایبەتمەندیەكانى: دڵ بێ ئاگا ئەكات و لاى ئەدات لە تێگەیشتن لەقورئان و وردبوونەوە لێ ى و كاركردن بەوەى كەتیایەتى. چونكە گۆرانى و قورئان لەدڵێكدا هەرگیز كۆنابنەوە لەبەر ئەو دژایەتیەى كەلەنێوانیاندا هەیە.چونكە قورئان نەهى ئەكات لەشوێنەكەوتنى ئارەزوو وەفەرمان ئەكات بەپاك داوێنى،ودووركەوتنەوەلەئارەزووى نەفسى،وەهۆیەكانى لادان، وەنەهى ئەكات لەشوێنكەوتنى هەنگاوەكانى شەیتان. بە‌ڵام گۆرانى فەرمان ئەكات بەخەڵكى بەدژى هەموو ئەمانە،وەجوانى ئەكاتەوەو،نەفسەكان ئەوروژێنێ بۆ ئارەزووى لادان و كارئەكاتە سەر گوێگران وە ئەتجووڵێنى بۆ هەموو خراپەیەك،وەئەیگەیەنێ بەهەموو خراپەكارێك، جاگۆرانى و عەرەق پێكەوە شیریان خواردووە،وەلەووروژاندنیان بۆ خراپەكان دوو سوارى چالاكن...هتد.
جائەى موسوڵمانان:نەفس و گوێتان پاك بكەنەوە لەبێ ئاگایى و ئاوازى شەیتان،وەبیكەنە شوێنى باخچەى بەهەشت، وئەڵقەى قورئان وئەڵقەى خوێندنى سوننەتى پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم بەرهەمەكەى ئەبینین.بۆڕێنموونى كردن لەلادان و چاوڕۆشنى لەكوێرەوەرى، وەسووربوون لەسەر لەخواترسان، دوورى لەئارەزوو و، ژیانى دڵ و،دەواو شیفاى وڕزگاربوونە
وەلەوكەسانە بن كەخواى گەورە دەربارەیان ئەفەرمێ: [وَالَّذينَ هُم عَن اللَّغوِ مُعرضون] ئەوانەى كەپشت هەڵ ئەكەن لەشت و قسەى نابەجێ.
خواى گەورە موسوڵمانان یارمەتى بدات بەدەست گرتن بەدینەكەیان وچاوڕۆشنى لەكارەكانیان چونكە خوا بەڕاستى نزیكەو وەڵام ئەداتەوە،وەنووسین و وەرگێڕانى ئەم بابەتەش بكاتەخێرو چاكە بۆ سەرتەرازووى چاكەكانمان.

والحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات